کارنامه مهندس مهدي بازرگان

خانه

انديشمندان

بازرگان مهدي

منوی اصلی

کارنامه مهندس مهدي بازرگان

انديشمندان - بازرگان مهدي

پنجشنبه, 01 بهمن 1388 ساعت 01:32

مهندس مهدي بازرگان در سال 1286 در تهران متولد شد. پدرش حاج عباسقلي بازرگان (تبريزي) از تجار ديندار، روشنفکر و سرشناس زمان خود بود. او تحصيلات ابتدايي را در مدرسه سلطانيه تهران و متوسطه را در دارالمعلمين مرکزي به پايان رسانيد و در سال 1306 جزء اولين گروه محصلين ممتاز کشور، براي تحصيل به فرانسه اعزام شد. بازرگان پس از طي دوره مقدماتي و قبولي در کنکور سراسري کشور فرانسه، از بين دانشجويان اعزامي، اولين ايراني بود که وارد تحصيلات عالي دانشگاهي شد و مورد تشويق وزير فرهنگ وقت قرار گرفت. در سال 1313 پس از هفت سال تحصيل در فرانسه به کشور بازگشت و به خدمت نظام وظيفه رفت. از تاسيس دانشگاه تهران بيش از دو سال نگذشته بود که در سال 1315 به عنوان اولين دانشيار در دانشکده فني دانشگاه تهران مشغول به تدريس شد.

او به زودي شايستگي خود را نشان داد و دو دوره متوالي رياست دانشکده فني را بر عهده گرفت. در سال 1330، توسط مرحوم دکتر مصدق به رياست هيات مديره و مديريت عامل شرکت ملي نفت ايران انتخاب شد و با حمايت مردم موفق به خلع يد از انگليسي ها و با همت متخصصان ايراني موفق به راه اندازي و اداره صنايع عظيم نفت شد. در سال 1331 مسوول احداث شبکه لوله کشي آب تهران شد و آن را به ثمر رساند. پس از کودتاي ننگين 28 مرداد 1332، به دليل اعتراض مکتوب عليه انتخابات غيرقانوني مجلس شوراي ملي، در بهمن 1332 از خدمات دولتي و استادي دانشگاه برکنار شد، همزمان وي به جريان نهضت مقاومت ملي پيوست و در اعتراض به حکومت کودتا با ياران خود فعال شد. از اين زمان او رسماً وارد گود سياست شده و از دانشگاه به زندان راه يافت. پس از کشف چاپخانه مخفي اين نهضت، به مدت هشت ماه توسط لشگر دو زرهي ارتش زنداني شد و در همين زندان بود که کتاب «عشق و پرستش يا ترموديناميک انسان» را به رشته تحرير درآورد. بازرگان در تشکيل جبهه ملي دوم و مبارزات سياسي فعاليتي موثر داشت و در بهار سال 1340 همراه با آيت الله طالقاني و دکتر سحابي «نهضت آزادي ايران» را پايه گذاري کرد و به نهضت مقاومت ملي نيرويي دوباره داد و نيروهاي ملي و مذهبي را در اين جمعيت سازمان و توانايي بخشيد. او در اين سال ها ضمن فعاليت سياسي همواره فعاليت هاي ديني و تبليغي خود را با رويکرد نوانديشي ديني در محافل دانشجويي و مردمي ادامه داد. تلاش او براين بود که چهره راستين اسلام را از خرافات و پيرايه ها جدا کرده و به نسل جوان بشناساند. در سال 1340 به همراه آيت الله طالقاني و دکترسحابي جريان نهضت آزادي را راه اندازي کرد. حرکت و فعاليت شتابان اين جمعيت در آستانه انقلاب شاهي، مهندس بازرگان را به همراه ساير بنيانگذاران نهضت آزادي ايران راهي زندان کرد و پس از محاکمه يي طولاني در سال 1342 توسط ارتش شاهي به 10 سال زندان محکوم شد و در اوايل آبان 1344 به علت اعتصاب در زندان، همراه با 17 تن از ياران به دژ (زندان) برازجان تبعيد شد. در آبان 1346 پس از تحمل پنج سال اسارت آزاد شد. مهندس بازرگان در طول اسارت به مناسبت هاي مختلف سخنراني داشت و به تحقيق و تاليف پرداخت که حاصل آن دو مقدمه بر کتاب، تلخيص يک کتاب، ارائه هفت مقاله و 11 جلد کتاب علمي و تحقيقي شامل تبليغ پيغمبر، سازگاري ايراني، نهضت آزادي هند، بعثت و ايدئولوژي، آموزش قرآن (1) و (2) و (3)، باد و باران در قرآن، پديده هاي جوي و سير تحول قرآن (1) و (2) هستند.

فعاليت هاي ديني بازرگان، هميشه بر فعاليت هاي سياسي او مقدم بود. از اوان تدريس در دانشگاه، با دانشجويان محشور بود و با آنان در تاسيس انجمن اسلامي دانشجويان و سپس در انجمن اسلامي معلمان و بعدها در تشکيل انجمن هاي اسلامي مهندسين و پزشکان مشارکت داشت. اولين نمازخانه را در دانشکده فني در محيط دانشگاه تهران ايجاد کرد و با ايراد سخنراني هاي متعدد در مجالس و محافل مذهبي و علمي، خلاء اعتقادي و علمي جوانان را پر مي کرد و در برابر تبليغات ضد دين حزب توده و جريان هاي تجددزده و دين ستيز، نقشي موثر داشت و پشتوانه علمي و معنوي جوانان دين مدار بود. بازرگان اولين تاليف ديني خود را با عنوان «نماز» بين سال هاي 1315 تا 1320 براي جوانان نوشت و با هزينه شخصي به چاپ رسانيد. نسخه يي از چاپ پنجم آن (اسفند 1322) در دست است. از ديگر آثار ديني او «مذهب در اروپا»، «مطهرات در اسلام»، «کار در اسلام»، «راه طي شده»، «اختيار» و «پراگماتيسم در اسلام» در دهه 1320 و «از خداپرستي تا خودپرستي» و «آموزش قرآن» در سه جلد در دهه 1330 است. از زنده ياد مهندس بازرگان بيش از 100 اثر مذهبي و 16 اثر قرآني بر جاي مانده است.

بازرگان از نظر علمي و فني نيز فعال بود و پس از شهريور 1320 از بانيان تاسيس «کانون مهندسين» بود. در دومين سال تاسيس کانون مهندسين، اولين اعتصاب صنفي مهندسين به بار نشست و تحولي عميق در ارجاع مسووليت و ميدان فعاليت به متخصصان به وجود آورد و راه اصلاحات باز شد. واگذاري مسووليت ادارات و کارخانجات به تحصيلکرده ها و مهندسان و حق داشتن دو نماينده منتخب از هر دانشکده در شوراي دانشگاه، از دستاوردهاي اين اعتصاب صنفي است. او در پايه گذاري و انتشار مجله «صنعت» نقشي اساسي داشت و با انجام کارهاي تحقيقاتي و انتشار نتايج آن در قالب مقالات و کتاب هاي علمي از خود دستاوردهاي ارزنده يي به يادگار گذاشته است؛ در وصف صنعت (1315)، زندان هارون يا آتشکده ساساني (1323)، دياگرام عمومي براي گازها و هواي مرطوب (1323)، سازمان مسافربري شهرستان تهران (1323)، صفحه محاسبه (1323)، ترموديناميک صنعتي (1) و (2) (1323)، تعيين شرايط هواي مطبوع (1326)، آينه صنعت در ايران (1328)، خشک کردن هوا بدون ماشين مبرد (1329)، مهندس خارجي (1334) و بسازيم يا برايمان بسازند (1335)، باد و باران در قرآن (1343)، پديده هاي جوي (1343)، سير تحول قرآن (1) و (2) (1344)، بررسي نظريه اريک فروم (1355) و علمي بودن مارکسيسم (1356) از آثار علمي و فني فعاليت هاي مذکور است.

فعاليت هاي اجتماعي و سياسي مهندس بازرگان بسيار چشمگير و به مناسبت هاي مختلف در جمع دانشجويان يا در محافل مذهبي و سياسي به صورت سخنراني ارائه شده و سپس تکميل و توسعه يافته و به صورت رساله و کتاب منتشر شده است که حاصل آن بيش از 70 اثر اجتماعي و 160 اثر سياسي است.

بازرگان پس از آزادي از زندان به فعاليت هاي علمي، اجتماعي و ديني خود بازگشت و همت خود را بر اساس ايده يي که در سال 1336 در کتاب «احتياج روز» بر آن انگشت گذاشته بود، صرف رونق بخشيدن به اجتماعات آرماني، انجمن هاي اسلامي و تشکل هاي صنفي و صنعتي کرد. او در سال 1356 در تشکيل «جمعيت ايراني دفاع از آزادي و حقوق بشر» نقش موثري ايفا کرد و در ائتلاف نيروها و سمت دهي به مبارزات مردمي عليه رژيم ستمشاهي، سهمي بسزا داشت.

در آستانه انقلاب او تنها کسي بود که همگان بر انتخابش در پست نخست وزيري دولت انقلاب اجماع داشتند.

در 16 بهمن 1357 قبل از پيروزي انقلاب به عنوان نخست وزير برگزيده شد، اعتصابات صنعت نفت را سامان بخشيد و دولت موقت انقلاب را تشکيل داد و به مدت 9 ماه، سکان کشتي توفان زده دولت را در دست گرفت و هر چه در توان داشت در برقراري نظم و اجراي قانون و ايجاد آرامش به کار بست ولي در مقابل نيروهاي تندرو و معاند استعفا را برگزيد و از فعاليت در دولت کناره گرفت ولي آرام ننشست و در اولين انتخابات مجلس، با آراي بسيار بالايي به نمايندگي مردم تهران برگزيده شد و در فراکسيون اقليت مجلس همراه با ساير نمايندگان همفکر، به نقد روند انقلاب و مسوولان پرداخت و آفات و انحرافات آن روز جامعه را، هر طور که توانست به تصوير کشيد. بازرگان در خارج از مجلس نيز از طريق «نهضت آزادي ايران» فعاليت سياسي داشت و با درج مقاله و سخنراني در محافل اجتماعي و ارسال نامه هاي سرگشاده به مسوولان، همواره در ايفاي وظيفه امر به معروف و نهي از منکر و دفاع از مرزهاي آزادي، مدارا و ارزش هاي اخلاقي سختکوش و خستگي ناپذير مي نمود. مهندس بازرگان سرانجام وقتي در آخر دي ماه 1373 ايران را به قصد معالجه ترک گفته بود، در نيمه راه، بنا بر مشيت الهي، چشم از جهان فرو بست در حالي که ميراثي عظيم با بيش از 350 کتاب، مقاله و سخنراني و شاگردان و شيفتگان بسيار از خود بر جاي گذاشت. يادش گرامي و راهش پررهرو باد.

منبع: اعتماد : سه شنبه، 1 بهمن 1387 - شماره 1871